انقلاب در نگارش حقوقی: راهنمای جامع تدوین لایحه قضایی با هوش مصنوعی

نویسنده همکار:کامبیز کلوندی- وکیل پایه یک                       زمان لازم برای مطالعه:10 دقیقه

۱. مقدمه: چرا هوش مصنوعی برای یک حقوقدان ایرانی ضروری است؟

تصور کنید یک وکیل هستید با ده‌ها پرونده روی میز، هر کدام با کلی جزئیات ریز و درشت. باید برای هر کدام لایحه بنویسید، مواد قانونی پیدا کنید، آرای وحدت رویه را چک کنید و تازه همه این کارها را با دقت بالا و در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام دهید. سخت است، نه؟

در سیستم قضایی ایران، این سختی دوچندان می‌شود. حجم بالای پرونده‌ها، پیچیدگی قوانین و نیاز به دقت در نگارش مستندات حقوقی، وقت و انرژی زیادی از حقوقدانان می‌گیرد. اینجا دقیقاً همان جایی است که هوش مصنوعی می‌تواند به کمک بیاید.

هوش مصنوعی دیگر یک ابزار لوکس نیست. دارد به یک دستیار ضروری تبدیل می‌شود که می‌تواند کارتان را حسابی راه بیندازد. با کمک آن می‌توانید سرعتتان را چند برابر کنید، خطاهایتان را کم کنید و وقت بیشتری برای تحلیل عمیق پرونده‌ها بگذارید.

در این مقاله می‌خواهم قدم به قدم نشانتان دهم چطور می‌توانید از هوش مصنوعی برای نوشتن لایحه‌های قضایی استفاده کنید. پرامپت‌های عملی  همراه با مثال و نکات مهم را خواهم گفت پس اگر وکیل، قاضی یا دانشجوی حقوق هستید، این مطلب برای شماست.

۲. چالش‌های لایحه‌نویسی سنتی در ایران و راهکارهای هوش مصنوعی

بیایید روراست باشیم. نوشتن یک لایحه خوب در سیستم حقوقی ایران چقدر زمان می‌برد و چه دردسرهایی دارد؟

چالش اول: جستجوی بی‌نهایت
دنبال یک ماده قانونی می‌گردید. بعد می‌بینید باید آرای وحدت رویه را هم چک کنید. بعد تازه نظریات مشورتی اداره حقوقی را هم باید ببینید. کلی وقت صرف می‌شود و هنوز یک خط از لایحه را ننوشته‌اید.

چالش دوم: تطبیق دادن
اتفاقات پرونده را باید با مواد قانونی تطبیق دهید. این کار یک آنالیز عمیق می‌خواهد که گاهی ساعتها وقت می‌برد.

چالش سوم: نگارش
یک متن باید هم شیوا باشد، هم مستدل، هم مختصر. باید قاضی را قانع کند. نوشتن چنین متنی به مهارت بالایی نیاز دارد.

چالش چهارم: به‌روز بودن
قوانین و رویه‌ها مدام عوض می‌شوند. باید خودتان را همیشه به‌روز نگه دارید وگرنه یک قانون منسوخ شده را مبنای دفاع قرار می‌دهید.

حالا هوش مصنوعی چطور می‌تواند این مشکلات را حل کند؟

• جستجوی هوشمند

ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند در چند ثانیه، بین هزاران صفحه قانون و رأی و نظریه، آنچه را نیاز دارید پیدا کنند. اما یک نکته خیلی مهم وجود دارد:

نکته کلیدی: بهترین روش برای استفاده از هوش مصنوعی در جستجوی حقوقی، استفاده از تکنولوژی RAG است. یعنی به جای اینکه به حافظه عمومی مدل تکیه کنید، متن دقیق قوانین و آرای وحدت رویه را خودتان به هوش مصنوعی بدهید تا پاسخ را فقط از روی همان متونی که شما داده‌اید تولید کند. این کار جلوی خطاهای معروف هوش مصنوعی را می‌گیرد.
 

• تحلیل و خلاصه‌سازی

هوش مصنوعی می‌تواند متون حقوقی پیچیده را بخواند، نکات مهم را استخراج کند و خلاصه‌شان را به شما بدهد.

• پیش‌نویس اولیه

می‌توانید اطلاعات پرونده را بدهید و از هوش مصنوعی بخواهید یک پیش‌نویس اولیه برای لایحه شما بنویسد. بعد شما آن را تکمیل و ویرایش می‌کنید.

• اعتبارسنجی

بعضی ابزارهای پیشرفته می‌توانند استدلال‌های شما را چک کنند و نقاط ضعف احتمالی را بهتان گوشزد کنند.

۳. متدولوژی نگارش لایحه قضایی با هوش مصنوعی

برای اینکه هوش مصنوعی خوب کار کند، باید یاد بگیرید چطور با آن حرف بزنید. این را می‌گویند "مهندسی پرامپت حقوقی". پنج قدم زیر را دنبال کنید:

قدم اول: نقش و هدف را دقیق مشخص کنید:

قبل از هر چیز به هوش مصنوعی بگویید قرار است چه نقشی داشته باشد و هدف نهایی چیست. این کار کمک می‌کند خروجی‌های مرتبط‌تری بگیرید.

پرامپت نمونه:
"شما یک وکیل پایه یک دادگستری با ۲۰ سال سابقه در دعاوی کیفری هستید. می‌خواهید یک لایحه دفاعیه قانع‌کننده برای موکل خود در پرونده سرقت تعزیری بنویسید. لایحه باید بر اساس قوانین ایران، به ویژه قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری، تنظیم شود."

قدم دوم: اطلاعات پرونده را کامل بدهید:

هر چه اطلاعات دقیق‌تری به هوش مصنوعی بدهید، خروجی بهتری می‌گیرید. ماوقع را کامل شرح دهید، مستندات را بگویید، شهود را معرفی کنید.

پرامپت نمونه:
"موکل من، آقای [نام موکل]، متهم به سرقت یک گوشی موبایل از مغازه [نام مغازه] در تاریخ [تاریخ] است. ارزش گوشی [مبلغ] تومان بوده. موکل می‌گوید اشتباهی گوشی را برداشته چون شبیه گوشی خودش بوده و قصد دزدی نداشته. هیچ شاهدی هم برای تایید حرفش نیست، اما دوربین مداربسته نشان می‌دهد موکل بلافاصله بعد از خروج از مغازه فهمیده اشتباه کرده و خواسته برگردد که صاحب مغازه جلویش را گرفته."

قدم سوم: مواد قانونی و رویه‌ها را بخواهید:

حالا از هوش مصنوعی بخواهید مواد قانونی مرتبط و آرای وحدت رویه را پیدا کند.
 

پیشنهاد: اینجا حتماً از روش RAG استفاده کنید. یعنی متن دقیق قانون یا فایل پی‌دی‌اف آرای وحدت رویه را به هوش مصنوعی بدهید و بگویید فقط بر اساس این متون جواب بدهد. اینطوری احتمال خطا خیلی کم می‌شود.

پرامپت نمونه:
"با توجه به شرح پرونده بالا، مواد قانونی مرتبط با جرم سرقت تعزیری در قانون مجازات اسلامی را لیست کن. همچنین آرای وحدت رویه دیوان عالی کشور یا نظریات مشورتی اداره حقوقی که به موضوع 'عدم قصد مجرمانه' در سرقت یا 'اشتباه در برداشت مال' می‌پردازند را پیدا کن و خلاصه‌شان را بگو."

قدم چهارم: ساختار لایحه و استدلال حقوقی را بخواهید:

حالا که مواد و آراء را دارید، از هوش مصنوعی بخواهید یک ساختار پیشنهادی برای لایحه بدهد و استدلال‌ها را بر اساس همان مواد تنظیم کند.

پرامپت نمونه:
"بر اساس مواد قانونی و آرایی که گفتی، یک ساختار پیشنهادی برای لایحه دفاعیه بده. تمرکزت را بگذار روی اینکه موکل قصد مجرمانه نداشته و اشتباه کرده. استدلال‌ها را بند به بند و مستدل بنویس."

قدم پنجم: بازبینی و ویرایش نهایی توسط خودتان:

این مهم‌ترین قدم است. خروجی هوش مصنوعی را هیچ وقت بدون بازبینی دقیق استفاده نکنید. باید خودتان چک کنید که اطلاعات درست است، استدلال‌ها محکم است، نگارش خوب است. هوش مصنوعی دستیار قدرتمندی است اما جای شما را نمی‌گیرد.

۴. طراحی پرامپت‌های تخصصی و فرآیند استخراج مواد قانونی و آرای وحدت رویه از AI

برای اینکه از هوش مصنوعی بهترین نتیجه را بگیرید، باید پرامپت‌هایتان را طوری طراحی کنید که دقیقاً بداند چه می‌خواهید. این پرامپت‌ها باید جزئیات کافی داشته باشند تا هوش مصنوعی مثل یک پژوهشگر حقوقی حرفه‌ای عمل کند.

۴.۱. پرامپت برای استخراج مواد قانونی

برای پیدا کردن مواد قانونی، باید موضوع پرونده را بگویید و نام قوانین مرتبط را هم ذکر کنید تا دقت کار بالاتر برود.

پرامپت نمونه برای پرونده سرقت:
"مواد قانونی مرتبط با جرم سرقت تعزیری را جدا کن. اول تعریف عام سرقت در ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی (مصوب ۱۳۹۲) را بگو. بعد مجازات‌هایش را از کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات مصوب ۱۳۷۵) بیاور. اگر مربوط به فضای سایبری است، به ماده ۱۳ قانون جرایم رایانه‌ای هم اشاره کن."

خروجی که از هوش مصنوعی انتظار داریم:

• ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی (تعریف سرقت)

• مواد ۶۵۱ تا ۶۶۷ قانون تعزیرات (انواع سرقت و مجازات‌ها)

• ماده ۱۲۵ قانون مجازات اسلامی (شرکت در جرم)

• ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی (معاونت در جرم)

• ماده ۳۷ (تخفیف مجازات)

• ماده ۳۸ (جهات تخفیف)

۴.۲. پرامپت برای استخراج آرای وحدت رویه و نظریات مشورتی

آرای وحدت رویه و نظریات مشورتی خیلی مهم هستند چون نشان می‌دهند قانون چطور تفسیر می‌شود. هوش مصنوعی می‌تواند در پیدا کردنشان خیلی کمک کند.

پرامپت نمونه برای پرونده سرقت با تمرکز بر قصد مجرمانه:
"در پرونده‌ای که موکل متهم به سرقت است اما می‌گوید قصد نداشته (اشتباه برداشته)، آرای وحدت رویه یا نظریات مشورتی که به این موضوعات پرداخته‌اند را پیدا کن:
۱. عدم احراز رکن معنوی جرم سرقت
۲. اشتباه در برداشت مال به جای قصد ربودن
۳. فرق بین سرقت و خیانت در امانت در شرایط مشابه
لطفاً شماره و تاریخ آرا یا نظریات را هم بگو و خلاصه‌شان را بنویس."

خروجی که انتظار داریم:

• آرایی که می‌گویند برای جرم سرقت حتماً باید قصد مجرمانه احراز شود.

• مواردی که اشتباه غیرقابل انتساب به قصد مجرمانه بوده را از سرقت جدا کرده‌اند.

• ممکن است آرایی پیدا کند که در شرایط خاص، برداشت مال بدون قصد تملک را سرقت ندانسته و عنوان مجرمانه دیگری مثل خیانت در امانت به آن داده‌اند.

۴.۳. چطور خروجی‌ها را استخراج و اعتبارسنجی کنیم؟

بعد از اینکه هوش مصنوعی جواب داد، این مراحل را حتماً انجام بدهید:

۱. بررسی اولیه: یک نگاه کلی به خروجی بندازید تا ببینید مرتبط هست یا نه.

۲. تطبیق با متن اصلی: حتماً مواد قانونی و آرایی که هوش مصنوعی گفته را با متن اصلی و رسمی‌شان در سایت‌های معتبر چک کنید. این کار خیلی مهم است چون هوش مصنوعی گاهی "توهم" می‌زند و اطلاعات غلط می‌دهد.

۳. بررسی تاریخ و اعتبار: مطمئن شوید قوانینی که معرفی کرده منسوخ نشده باشند. هوش مصنوعی ممکن است به نسخه‌های قدیمی قوانین ارجاع بدهد.

۴. استخراج نکات کلیدی: از بین چیزهایی که گفته، نکات مهم را بردارید و برای لایحه‌تان استفاده کنید.

جدول ۱: مقایسه روش سنتی و هوش مصنوعی در استخراج منابع حقوقی

این جدول نشان می‌دهد هوش مصنوعی برای سرعت بخشیدن و دسترسی به اطلاعات عالی است، اما هیچ وقت جای دانش و تجربه یک حقوقدان را نمی‌گیرد. بلکه به عنوان یک دستیار باهوش، توانایی‌های او را تقویت می‌کند.

۵. مثال‌های موردی و پرامپت‌های عملی در حوزه‌های کیفری و جرم‌شناسی

حالا بیایید چند مثال واقعی بزنیم و ببینیم چطور می‌توان از هوش مصنوعی برای پرونده‌های مختلف استفاده کرد.

مثال ۱: پرونده سرقت تعزیری (دفاع بر اساس عدم قصد مجرمانه)

شرح مختصر پرونده: موکل متهم به سرقت یک دستگاه تلفن همراه است. وی ادعا می‌کند که تلفن را به اشتباه و به دلیل شباهت با تلفن خود برداشته و قصد ربودن نداشته است. دوربین‌های مداربسته نشان می‌دهند که موکل بلافاصله پس از خروج از مغازه و متوجه شدن اشتباه، قصد بازگشت داشته است.

پرامپت برای تدوین استدلال دفاعی:

"شما یک وکیل مدافع هستید. با توجه به شرح پرونده فوق، یک استدلال حقوقی قوی برای دفاع از موکل در برابر اتهام سرقت تعزیری تدوین کنید. تمرکز اصلی شما باید بر عدم احراز رکن معنوی جرم سرقت (قصد مجرمانه) باشد. در استدلال خود به این نکات اشاره کنید: ۱. تعریف رکن معنوی جرم سرقت و لزوم احراز آن. ۲. تفاوت بین اشتباه در برداشت مال و قصد ربودن. ۳. اهمیت رفتار موکل پس از برداشتن تلفن (قصد بازگشت). ۴. استناد به مواد قانونی مرتبط که بر لزوم قصد مجرمانه تاکید دارند. ۵. استناد به آرای وحدت رویه یا دکترین حقوقی که در موارد مشابه، عدم قصد مجرمانه را موجب برائت یا تغییر عنوان اتهامی دانسته‌اند. خروجی باید در قالب یک بخش از لایحه دفاعیه باشد."

خروجی مورد انتظار از AI (بخش‌هایی از لایحه):

ریاست محترم شعبه [شماره شعبه] دادگاه کیفری دو شهرستان [نام شهرستان] موضوع: لایحه دفاعیه در خصوص پرونده کلاسه [شماره کلاسه]

با سلام و تحیت؛ احتراماً، اینجانب به وکالت از آقای [نام موکل]، در برابر بزه انتسابی (سرقت تعزیری موضوع ماده ۶۶۱ قانون مجازات اسلامی - تعزیرات)، مراتب دفاعیات خویش را به شرح ذیل به استحضار عالی می‌رساند:

اولاً؛ فقدان عنصر روانی: تحقق بزه سرقت مستلزم احراز سوء‌نیت خاص (قصد تملک) است. در مانحن‌فیه، اقدام موکل ناشی از یک "اشتباه موضوعی" بوده است؛ بدین معنا که تشابه ظاهری گوشی تلفن همراه، موجب سلب اراده مجرمانه از موکل شده و عمل وی فاقد وصف «ربایش» به معنای حقوقی کلمه است.

ثانیاً؛ رفتار پسینی متهم: بازبینی تصاویر دوربین‌های مداربسته دلالت بر قصد مراجعت داوطلبانه موکل جهت استرداد مال دارد که این خود قرینه‌ای قضایی بر صحت ادعای وی مبنی بر فقدان انیموس فوراندی (قصد ربایش) در لحظه تملک است.

علی‌هذا، با عنایت به مراتب معنونه، فقدان ارکان متشکله جرم سرقت (به‌ویژه فقدان قصد مجرمانه) و حاکمیت بلامنازع اصل کلّی برائت (مستند به اصل ۳۷ قانون اساسی و ماده ۴ قانون آیین دادرسی کیفری)، صدور حکم شایسته مبنی بر برائت موکل از اتهام انتسابی مورد استدعا می‌باشد.

مثال ۲: پرونده کلاهبرداری مرتبط با رمز ارزها (جرم‌شناسی سایبری)

شرح مختصر پرونده: موکل متهم به کلاهبرداری از طریق یک پلتفرم سرمایه‌گذاری جعلی در حوزه رمز ارزها است. شاکی مدعی است که با وعده سودهای کلان، سرمایه خود را از دست داده است. موکل ادعا می‌کند که خود نیز قربانی این پلتفرم بوده و از جعلی بودن آن بی‌اطلاع بوده است.

پرامپت برای تحلیل فنی و حقوقی:

"شما یک کارشناس حقوقی متخصص در جرایم سایبری و رمز ارزها هستید. با توجه به شرح پرونده فوق، یک تحلیل جامع از ابعاد فنی و حقوقی کلاهبرداری مرتبط با رمز ارزها ارائه دهید. در تحلیل خود به نکات زیر بپردازید: ۱. تعریف کلاهبرداری در قانون مجازات اسلامی و انطباق آن با جرایم سایبری. ۲. بررسی عنصر "وسیله متقلبانه" در پلتفرم‌های رمز ارزی جعلی. ۳. چالش‌های اثبات قصد مجرمانه در جرایم سایبری. ۴. نقش بلاکچین و تراکنش‌های رمز ارزی در اثبات یا رد ادعاهای طرفین. ۵. استناد به قوانین و مقررات مرتبط با جرایم رایانه‌ای و پولشویی. خروجی باید شامل پیشنهاداتی برای جمع‌آوری ادله الکترونیکی و استدلال‌های دفاعی باشد."

خروجی مورد انتظار از AI (بخش‌هایی از تحلیل):

تحلیل ابعاد فنی و حقوقی کلاهبرداری رمز ارزی:۱. انطباق کلاهبرداری سنتی با فضای سایبری:جرم کلاهبرداری طبق ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، نیازمند سه رکن اصلی است: ۱. توسل به وسایل متقلبانه، ۲. فریب قربانی و ۳. بردن مال دیگری.

 در فضای رمز ارزها، "وسیله متقلبانه" می‌تواند شامل ایجاد پلتفرم‌های جعلی، وعده‌های دروغین سودهای نامتعارف، و نمایش اطلاعات ساختگی از تراکنش‌ها و موجودی باشد. این اقدامات به وضوح مصداق توسل به وسایل متقلبانه است.

۲. چالش اثبات قصد مجرمانه و نقش بلاکچین:اثبات قصد مجرمانه (سوء نیت) در جرایم سایبری، به ویژه در مواردی که متهم خود را قربانی می‌داند، چالش‌برانگیز است. در اینجا، تحلیل تراکنش‌های بلاکچین می‌تواند نقش حیاتی ایفا کند. بررسی آدرس‌های کیف پول، مسیر وجوه، و ارتباط آن‌ها با متهم یا سایر افراد، می‌تواند در اثبات یا رد ادعای بی‌اطلاعی موثر باشد. هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل حجم عظیمی از داده‌های بلاکچین و شناسایی الگوهای مشکوک کمک کند.

۳. ادله الکترونیکی و استدلال دفاعی:برای دفاع، باید بر جمع‌آوری ادله الکترونیکی مانند لاگ‌های سرور، سوابق ارتباطات، و تحلیل فنی پلتفرم جعلی تمرکز کرد. استدلال دفاعی می‌تواند بر این پایه باشد که موکل نیز فریب خورده و خود قربانی بوده است، نه عامل اصلی کلاهبرداری. در این راستا، می‌توان به مواد قانونی مرتبط با جرایم رایانه‌ای (مانند قانون جرایم رایانه‌ای) و پولشویی (مانند قانون مبارزه با پولشویی) استناد کرد و نشان داد که آیا اقدامات موکل در چارچوب این قوانین قرار می‌گیرد یا خیر.

مثال ۳: پرونده چک بلامحل (حقوقی/کیفری)

شرح مختصر پرونده: موکل صادرکننده یک فقره چک بلامحل است و شاکی اقدام به طرح شکایت کیفری و حقوقی نموده است. موکل ادعا می‌کند که چک بابت تضمین بوده و تاریخ آن صوری است.

پرامپت برای استخراج مواعد قانونی و ایرادات شکلی:

"شما یک وکیل متخصص در دعاوی مربوط به اسناد تجاری هستید. با توجه به شرح پرونده فوق، مواعد قانونی حیاتی در پرونده چک بلامحل (هم در جنبه کیفری و هم حقوقی) را استخراج کنید. همچنین، ایرادات شکلی احتمالی که می‌تواند به دفاع از موکل کمک کند (مانند عدم رعایت مواعد قانونی برای طرح شکایت کیفری یا عدم دریافت گواهی عدم پرداخت در مهلت مقرر) را شناسایی و توضیح دهید. به مواد قانونی مرتبط در قانون صدور چک اشاره کنید."

خروجی مورد انتظار از AI (بخش‌هایی از لایحه/مشاوره):

مواعد قانونی و ایرادات شکلی در پرونده چک بلامحل:

۱. مواعد قانونی در جنبه کیفری:

۱. طبق قانون اصلاح قانون صدور چک (مصوب ۱۳۹۷)، دارنده مکلف است ظرف ۶ ماه از تاریخ مندرج در چک، نسبت به اخذ گواهی عدم پرداخت اقدام کند تا وصف کیفری آن حفظ شود.

 ۲. در جنبه حقوقی، اگرچه طلب ناشی از چک به عنوان یک بدهی عادی پابرجا می‌ماند، اما طبق ماده ۳۱۹ قانون تجارت، پس از انقضای ۵ سال از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت، چک مشمول مرور زمان تجاری شده و مزایایی مانند «تأمین خواسته بدون تودیع خسارت احتمالی» را از دست می‌دهد.

۲. مواعد قانونی در جنبه حقوقی:

برخلاف تصور عامه، مواعد ۱۵ روزه و ۴۵ روزه مذکور در مواد ۳۱۵ و ۳۱۷ قانون تجارت، صرفاً جهت حفظ حق رجوع به ظهرنویسان (ضامنین و انتقال‌دهندگان) است. جهت حفظ وصف کیفری و تعقیب صادرکننده در مراجع قضایی، رعایت مواعد ذیل الزامی است:

مهلت برگشت چک: دارنده مکلف است ظرف ۶ ماه از تاریخ مندرج در چک، نسبت به اخذ گواهی عدم پرداخت اقدام نماید.

مهلت طرح شکایت: دارنده باید ظرف ۶ ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت، اقدام به ثبت شکایت کیفری نماید؛ در غیر این صورت طبق ماده ۱۱ قانون صدور چک، حق شکایت کیفری ساقط خواهد شد.

مطالبه حقوقی: دعوای مطالبه وجه چک علیه صادرکننده مشمول مرور زمان نمی‌شود و دارنده می‌تواند در هر زمان با تقدیم دادخواست به دادگاه‌های حقوقی یا شورای حل اختلاف، وجه چک را مطالبه نماید.»

•ادعای تضمینی بودن چک: اگر موکل بتواند با ارائه دلایل و مستندات (مانند شهادت شهود یا قراردادهای دیگر) ثابت کند که چک بابت تضمین صادر شده و تاریخ آن صوری بوده است، می‌تواند در جنبه کیفری از خود دفاع کند. در این صورت، چک فاقد وصف کیفری خواهد بود.

این مثال‌ها نشان می‌دهند که: چگونه هوش مصنوعی می‌تواند به عنوان یک ابزار قدرتمند در تحلیل پرونده‌ها، استخراج اطلاعات حقوقی و تدوین استدلال‌های اولیه به حقوقدانان کمک کند. با این حال، همانطور که در ادامه تاکید خواهد شد، نقش نظارتی و اعتبارسنجی حقوقدان حیاتی و غیرقابل جایگزین است.

۶. اعتبارسنجی، محدودیت‌ها و نقش حیاتی حقوقدان

همان طور که بارها گفتم، هوش مصنوعی ابزار قدرتمندی است اما جای شما را نمی‌گیرد. مرحله اعتبارسنجی و بازبینی نهایی توسط خودتان، حیاتی‌ترین قسمت کار است.

۶.۱. چطور خروجی هوش مصنوعی را اعتبارسنجی کنیم؟

تطبیق با متن اصلی: حتماً مواد قانونی و آرایی را که هوش مصنوعی گفته با متن اصلی و رسمی‌شان چک کنید. سایت‌های معتبر مثل مرکز پژوهش‌های مجلس، روزنامه رسمی، و سامانه‌های قوه قضائیه را ببینید. هوش مصنوعی گاهی "توهم" می‌زند و اطلاعات غلط می‌دهد.

بررسی به‌روز بودن: قوانین ایران مدام عوض می‌شوند. مطمئن شوید هوش مصنوعی آخرین نسخه‌ها را گرفته باشد.

تحلیل و قضاوت حقوقی: هوش مصنوعی نمی‌فهمد موکل شما چه شرایطی دارد یا فضای دادگاه چطور است. تحلیل نهایی با خودتان است.

شیوه نگارش: ممکن است متن هوش مصنوعی خشک و رسمی باشد یا با عرف نگارش حقوقی ایران جور درنیاید. ویرایشش کنید تا روان‌تر و حرفه‌ای‌تر شود.

هشدار جعل قانونی: هوش مصنوعی گاهی شماره مواد را اشتباه می‌زند یا به قانون منسوخ ارجاع می‌دهد. بنابراین وظیفه شماست همه استنادها را با سامانه ملی قوانین (dastour.ir) تطبیق دهید.

RAG به عنوان پادزهر توهم: استفاده از مدل‌های مبتنی بر بازیابی (RAG) خیلی خوب است چون هوش مصنوعی را مجبور می‌کند فقط بر اساس متونی که شما داده‌اید جواب بدهد. اینطوری نمی‌تواند از اطلاعات غلط حافظه خودش استفاده کند.

۶.۲. محدودیت‌های هوش مصنوعی

فقدان درک شهودی: هوش مصنوعی نمی‌فهمد طرف مقابل چه حسی دارد، نمی‌تواند زبان بدن بخواند، و تجربه عملی در دادگاه ندارد. این چیزها برای یک وکیل حیاتی است.

مسئولیت حقوقی: مسئولیت نهایی لایحه با شماست، نه با هوش مصنوعی.

اطلاعات محرمانه: اگر پرونده اطلاعات خیلی محرمانه دارد، استفاده از هوش مصنوعی نیاز به دقت و رعایت پروتکل‌های امنیتی دارد.

پروتکل محرمانگی: برای حفظ حریم خصوصی، هیچ وقت نام واقعی موکل، کد ملی یا شماره پرونده را به هوش مصنوعی ندهید. از اسم مستعار استفاده کنید مثلاً بگویید "آقای الف" یا "شرکت ب".

۷. نتیجه‌گیری: هم‌افزایی انسان و هوش مصنوعی در عصر جدید حقوق

هوش مصنوعی دارد دنیای حقوق را عوض می‌کند. با ابزارهایی که برای جستجوی سریع، تحلیل داده‌ها و نوشتن پیش‌نویس اولیه می‌دهد، می‌تواند به حقوقدانان کمک کند بهتر و سریع‌تر کار کنند. اما این را همیشه یادتان باشد:

         هوش مصنوعی یک ابزار است، نه جایگزین. تخصص، قضاوت، اخلاق حرفه‌ای و مسئولیت‌پذیری خودتان، هنوز مهم‌ترین چیزها هستند.

آینده نگارش حقوقی در ایران، به همکاری هوشمندانه بین توانایی‌های محاسباتی هوش مصنوعی و تجربه عمیق انسانی حقوقدانان بستگی دارد. اگر یاد بگیرید چطور با هوش مصنوعی درست حرف بزنید ("مهندسی پرامپت") و اصول اعتبارسنجی را رعایت کنید، می‌توانید از این فناوری برای بهتر کردن کارتان و دفاع مؤثرتر از موکلین استفاده کنید.

8. پیوست کاربردی: چک‌لیست عملیاتی برای حقوقدانان

قبل از اینکه لایحه را بفرستید، این چک‌لیست را مرور کنید:

سخن پایانی (اینفوگرافیک متنی فرآیند)

برای درک سریع فرآیند، این مسیر ۵ مرحله‌ای را به یاد داشته باشید:

۱. تغذیه (Input): ارائه شرح ماوقع با نام مستعار + تعیین نقش (مثلاً وکیل)+دادن منابع

۲. استخراج (Extraction): درخواست مواد قانونی و آرای وحدت رویه مرتبط.

۳. ساختاربندی (Structuring): تولید پیش‌نویس اولیه و استدلال‌های بند به بند.

۴. پالایش (Refinement): اصلاح اصطلاحات و تطبیق با آخرین قوانین مصوب.

۵. نهایی‌سازی (Finalization): اعتبارسنجی انسانی و ارسال به سامانه عدل ایران.